Graffiti

Mijn vaders

Thee voor mijn vader

Ik denk aan de typische manier
waarop hij ‘tea’ zegt, met de
tanden zichtbaar op elkaar in afwachting.
Het is niet zijn moedertaal noch zijn
geliefde drank, daarom heeft het iets
exotisch, zowel het woord als het
ding. Hij vraagt er herhaalde malen om gedurende
de dag, maar enkel in de ochtend en ‘s namiddags. Meestal om hem te helpen met werken.
Hij heeft zijn thee graag heel sterk, met room,
en in mokken, en hij doet er zelf suiker bij.
Hij zet de mok op de vensterbank vóór zijn
Tafel, en laat de thee koud worden.
Later kom ik langs en giet het weg.
(1979)

Michael Hofmann (°1957), in zijn bundel ‘Approximately Nowhere’ (Londen, 1999). Zijn vader was de Duitse romanschrijver Gert Hofmann, die met het gezin in 1961 naar Engeland verhuisd was.

* * *

Omdat het deze week ‘Gedichtendag’ was, nog iets van de dichter:

Wie zou kunnen hebben gezegd dat wij bij
elkaar hoorden,/ mijn vader en ik, al wandelend, met de handen/ achter op onze rug op de manier door Goethe aanbevolen?
Michael Hofmann, in ‘Acrimony’ (Londen, 1986)

* * *

De hele week lang al hoor ik in mijn hoofd de woorden van Carl vorige zondag: “Hé, daar is mijn vader!”
Ooit moet ik diezelfde woorden ook gezegd hebben bij het zien van mijn eigen vader – ‘Hé, daar is mijn vader!’ Destijds de gewoonste zaak.
Vriend Carl en ik zijn in hetzelfde jaar geboren. Hij is afkomstig uit Lier en wilde ons zijn geboortestad tonen. We wandelden zondagnamiddag met vrouwen en kinderen op de Lierse vesten. Links van ons zag ik een merkwaardig gebouw in oriëntalistische stijl. Een verwezenlijking van zijn grootvader, architect, legde Carl uit – zijn vader zou daar veel meer over weten te zeggen, gaf hij toe.
We wandelden een beetje verder en plots ontdekten zijn ogen toevallig de figuur van zijn vader, in gesprek met enkele mensen: “Hé, daar is mijn vader!” zei Carl.
Wie zou gezegd hebben dat zij bij elkaar hoorden, zijn vader en hij? Terwijl ze een praatje met elkaar sloegen, bestudeerde ik de gezichten van de twee. Ik schatte zijn vader op ongeveer zeventig; bleek dat hij 83 was. Hij zou ons op onze wandeling door Lier verder vergezellen.
Op stap zijn met je vader... voor Carl was het de gewoonste zaak. Ik duizelde bij de mogelijkheid – mijn vader stierf 23 jaar geleden - en probeerde het me opnieuw in te beelden. Vandaag wandelen met mijn vader, wat zou ik er niet voor doen om dat nog eens te kunnen meemaken... Vroeger waren wij elke zondagnamiddag samen op pad – weer of geen weer – in de bossen van Bokrijk, handen op de rug, zoals Goethe...

* * *

Op de radio hoorde ik een ontroerend stukje muziek met cello’s. Welke componist? Ik vond de titel van de cd terug op het internet – ‘Dances for 6’, met zes Zuid-Afrikaanse cellisten. Het stukje dat me zo ontroerde was van een zekere Ronald G. Petersen. Ik bestelde de cd op het internet, een week later zat hij in m’n brievenbus. Ik herkende het fragment - ‘Adagio et valse’, uit ‘Three Dances for Six’ - maar de ontroering bleef uit. Misschien omdat ik de cd vandaag in handen heb en er zo dikwijls als ik wil naar kan luisteren. Op de radio was het een vluchtige ervaring, van muziek die ik misschien nooit meer zou horen. Kostbare seconden. Maakte dat het verschil?
Ik speelde het stukje opnieuw en opnieuw. Prachtige muziek, maar de ontroering liet zich voorlopig niet meer vangen, tot ik op de cd-doos de naam van Petersen zag met zijn geboorte- en sterfdatum: 1971-2001. Geboren in ’71 - hij had mijn zoon kunnen zijn. In het cd-boekje leerde ik dat Petersen aan aids gestorven was. Ik had een zoon kunnen hebben die als dertigjarige aan aids was overleden. Wie zou kunnen hebben gezegd dat het niet kon?

* * *

Mijn vader is bijna een kwart eeuw geleden overleden. Het voelt lang aan. Misschien ook omdat de wereld zo veranderd is sinds toen. Wat zou mijn vader over de val van de Muur gezegd hebben? Over de euro?
Vandaag heeft ieder huishouden een waar mediacentrum onder dak, toen was dat niet zo. Ik heb geen video van mijn vader, zelfs geen audio-cassette met een opname van zijn stem. Dat schept het gevoel van een grote afstand in de tijd.

* * *

Ik heb zondag veel van mijn wandeling met Carl en zijn vader genoten. Zijn vader is niet die van mij, maar hij had wel mijn vader kunnen zijn. Het kon, vertel ik mezelf. Ik had zondag het voorrecht dat ik Carls vader enkele uren lang als vader mocht lenen.
Naast mijn dierbare bloedeigen vader heb ik in mijn leven nog vele vaders mogen hebben. Mijn schoonvader bijvoorbeeld, en mijn vriend Julius – oud-collega aan de universiteit en een poosje medecolumnist voor deze krant, weet u nog? Julius was van 1920, hetzelfde jaar als mijn vader. Hij had zelf twee zonen en noemde mij ‘zoon nummer drie’. Wie zou kunnen hebben gezegd dat wij niet bij elkaar hoorden?

* * *

Vóór mijn vrouw en ikzelf ouders werden, waren er kinderen van vrienden voor wie we dezelfde bezorgdheid en affectie voelden als later voor onze eigen zonen. Tzion – die hier twee weken geleden zijn tekeningen over Gaza publiceerde – is zo’n ‘geadopteerde’ zoon van ons. Wie zou kunnen zeggen dat wij niet bij elkaar horen?

* * *

We wandelden verder, door het begijnhof van Lier. Aan de straatmuren hingen afbeeldingen van de Kruisweg - van Christus, zoon van zijn vader, u weet wel.
Wat een mens ook mag denken van de theologie die achter die soms enge afbeeldingen zit, de idee dat we allemaal dezelfde vader hebben, spreekt mij zeer aan. Wie zou kunnen zeggen dat wij niet bij elkaar horen, mijn vader en ik?

Good luck en tot ziens.

Kapitein

Aflevering Nr.1005 - Tussen de klompen koude koemest ontwaarde ik maandagochtend een sprietje groen, precies op dezelfde plek als vorig jaar. Ons sneeuwklokje was terug. Om vrolijk van te worden.
Toch was het diezelfde maandag, volgens een Brits academicus, de meest depressieve dag van het jaar. Om dat te berekenen heeft de man een formule bedacht - 1/8W + (D-d)3/8xTQMxNA - waarin W voor het weer staat, (D-d) je schulden, T de tijdspanne sinds Kerstmis, Q je goede voornemens, M je motivatie, N de nood om iets te doen en A de actie die je onderneemt.
Voor maandag 19 januari klopte de formule niet, want overal op onze planeet hing er optimisme in de lucht - de volgende dag zou namelijk Barack Obama als 44ste president van de VS ingezworen worden. De hele wereld leefde in hoop. Ik had de indruk dat zelfs Bush opgelucht was dat zijn tijd erop zat.
Dat mijn nederige sneeuwklokje op z’n eentje een grote brok koemest had weten omhoog te duwen, was voor mij al voldoende om m’n maandag op te vrolijken, maar met de factor Obama erbij, werd 19 januari zelfs een van de meest hoopvolle dagen van het jaar. Een aangepaste formule waarin de nieuwe president en het bloempje hun mathematische rol samen kunnen spelen ziet er misschien zo uit: 1/8W + (D-d)3/8xTQMxNA + Ob + Sn.

* * *

Opvallend hoe de laatste weken de naam Lincoln vaak genoemd wordt als mensen het over de nieuwe president hebben. Ook Obama zelf verwees meer dan eens naar de man. Een oud lief van me in Amerika werd altijd ongerust als een president gevleugelde woorden van Lincoln begon te citeren. Abraham Lincoln was namelijk de tragische president van een verscheurd land tijdens de Burgeroorlog; hij wilde de slavernij afschaffen en werd verscheurd door de moeilijke beslissingen die hij moest nemen. In al zijn toespraken en teksten overheerst de zwaarmoedigheid van die moeilijke, sombere tijd. Een president die zijn inspiratie bij Lincoln zoekt, brengt vaak slecht nieuws.
Toen ik dinsdag naar de sobere inauguratierede van Obama luisterde en de ontroerde mensen zag, kwamen de woorden me voor de geest waarmee de Amerikaanse dichter Walt Whitman (1819–1892) in een gedicht naar Lincoln verwees: ‘O Captain! my Captain!’ Whitman schreef zijn gedicht naar aanleiding van de dood van Abe Lincoln, de kapitein die zijn schip/land door moeilijke tijden geloodst had. Dat beeld uit de scheepsvaart wordt wel vaker voor staatsmannen gebruikt – stond Bismarck ook niet bekend als ‘de loods’?
Met Obama heeft het schip Amerika opnieuw een kapitein die een gunstige koers vaart, na een tijdperk van rondzwalpen zonder kaart en een bemanning die het vaartuig verwaarloosde. Obama zet nu koers naar ‘Kaap de Goede Hoop’.

* * *

O Captain! my Captain! rise up and hear the bells

* * *

Tussen haakjes... Het valt me altijd op dat als een Nederlandstalig journalist op tv een Amerikaan over Lincoln – correcte uitspraak: ‘Linkun’ – hoort praten, hij toch koppig iedere letter van de naam van de president blijft uitspreken, tot grote verbijstering van zijn Engelstalige gesprekspartner. Duitsers doen dat ook – ‘LincoLn’. Ik heb ooit een Engels acteur glimlachend horen zeggen dat Duitsers eigenlijk beter Engels spreken dan de Engelsen.

* * *

Ik weet niet of u ondertussen ook die satellietfoto’s gezien heeft van de twee miljoen mensen op de Mall in Washington, die voor hun nieuwe president gekomen waren. Al die zwarte stipjes... een wriemelende mierenhoop.
Vanop die hoogte in de ruimte heeft zo’n massale samenkomst niets menselijks meer. Ik vond het eigenlijk best eng omdat ik niet aan het beeld van miljoenen mieren kon ontkomen – één stap van een reus en ze waren er allemaal aan.

* * *

For you they call, the swaying mass; their eager faces turning;

* * *

Op weg naar de Grand Canyon, bezocht ik vorig jaar een opvallende plek met een cafetaria en benzinestation in de stijl van de Flintstones. De steentijd, American style. Ik nam er een kiekje van de stenen auto van Fred Flintstone, met de vlag van Amerika.
Als je de lijst ziet van mislukkingen en gefaalde programma’s van de afgelopen jaren onder Bush, dan lijkt het alsof de VS op die korte tijd terug naar de steentijd getransporteerd werden. Hulporganisaties die normaal in Afrika werken, bieden nu in de VS zelf hulp aan armen en noodlijdenden. De klok teruggedraaid. Land in depressie.
De nieuwe president vertegenwoordigt de hoop van de wereld dat Amerika er weer bovenop komt, en opnieuw deel zal uitmaken van de familie der naties. Hoop doet leven. En hopelijk ook heropleven.

* * *

Here Captain! Dear father!

* * *

Niet enkel was Lincoln de kapitein, hij was ook de vader der natie. De beelden van dinsdag bevestigen dat deze projectie ook voor Obama geldt – duizenden mensen tot tranen ontroerd, rotsvast overtuigd dat Obama het schip Amerika naar kalme zeeën en rijke havens zal sturen.
Een vader is verantwoordelijk voor zijn kinderen, een vader beloont en vermaant. Een gevaarlijke projectie voor een president, die van vader. De mensen die vandaag een vader willen omdat de nood zo hoog is, zullen niet altijd kind willen blijven. Een volwassene wil zelf verantwoordelijk zijn, wil niet langer vermaand worden. Het zou daarom best zijn voor Obama als hij dat vaderbeeld zo snel mogelijk kan ontkrachten, anders wacht hem een pijnlijke toekomst. John F. Kennedy, op wie de hoop van het land ook massaal geprojecteerd werd, loste dat op door zijn fameuze boodschap: ‘Ask not what your country can do for you, ask what you can do for your country’. En daarmee was Kennedy ‘vader af’.

* * *

Toen ik gisteren mijn kranten uit de brievenbus ging halen, zag ik dat in de scheut van het winterklokje al een witte knop zat. Het ging allemaal verdraaid snel. En deze ochtend bengelde er al een klokje, terwijl het buiten nog aartskoud was. O Captain! my Captain! rise up and hear the bell

Good luck en tot ziens.


Dr. Frans BAERT

En toch...

Zoals vorige week aangekondigd, ruim ik vandaag plaats voor mijn vriend Tzion, een kunstenaar uit Israël. Tzion Hazan (23) is kritisch over zijn land, actief in de vredesbeweging en de dialoog tussen Israëli’s en Palestijnen. Tzion tekent verhalen in de stijl van de ‘graphic novel’ en heeft dus een unieke manier om zijn boodschap op papier te zetten.
Het is voor ons beiden een drukke week geweest. We hebben tientallen e-mails naar elkaar gestuurd en vaak getelefoneerd. Ik stelde me vragen over wat hij wilde zeggen en vroeg vaak verduidelijking. Tzion besprak de tekst ook met een Palestijnse vriend - die vond zijn analyse hard, maar was overtuigd dat de boodschap diende gehoord te worden. De afgelopen weken krijgen we van beide zijden van het conflict in Gaza de stereotiepe verwijten te horen die al vele jaren herhaald worden. Tzion heeft echter iets nieuws te zeggen, denk ik.
Ik herinner me nog altijd de woorden van mijn professor ethiek in Leuven: als twee broers met elkaar op de vuist gaan, is de domste vraag die je hun kan stellen wie er begonnen is. In mijn ervaring als vader van twee zonen weet ik ondertussen ook dat ik deel word van het conflict als ik een van de twee de schuld geef – maar als ik het geduld kan opbrengen om het verhaal van beiden helemaal uit te horen, verandert er iets belangrijks in de dynamiek van de situatie. De oplossing voor een conflict kan je nooit op het slagveld vinden, wel in inzichten over de menselijke psychologie. Zolang we onze schuldgevoelens op een ander projecteren om onze eigen onschuld te bewijzen, kan er van vrede geen sprake zijn.
Tzion vroeg me om zijn tekst zo nauwkeurig mogelijk te vertalen. Hij vroeg me ook om foto’s van huizen en straten van bij ons, en kiekjes van sneeuw... In de eerste frames herkent u de beelden van Marc Cox op de Grote Markt van de provinciehoofdstad.
Een korte biografie van de kunstenaar mag hier niet ontbreken. Toen Tzion amper zeven was, verhuisde hij met zijn ouders van de voorsteden van Los Angeles – waar ik hem als kleine buurjongen kende – naar de Marokkaans-Joodse buurten van Sderot, een stad die vandaag constant onder raketvuur ligt. Zijn naam ‘Tzion’ – Hebreeuws voor ‘Zion’ - kreeg hij van de broer van zijn vader, die als soldaat in het Israëlisch leger – tijdens de oorlog in Libanon van 1982 – door ‘friendly fire’ gedood werd. Een gebeurtenis die Tzions levensvisie sterk bepaald heeft.
Hij leeft en werkt in de multiculturele wijken van Jaffa en Tel Aviv. In 2004 weigerde hij dienst in het Israëlisch leger. Hij helpt vandaag met de sociaal-politieke problemen van jonge mensen en draagt bij tot het stichten van een nieuwe multiculturele kunstscene in Jaffa, een Joods-Arabische stad.
Als iemand op Tzions bijdrage wil reageren, kan dat op: tzion.h@gmail.com of op zijn website: www.Hazania.net.

Good luck en tot ziens.

Vrije val

En de volgende dag was de wereld wit. In het duister van de nacht was de sneeuw gevallen. Wit uit de zwarte hemel, op de ontvankelijke aarde neer.

* * *

Met ‘Google Earth’ kan je het strand en de duinen en het blauwe water van de Middellandse Zee zien. Als je genoeg inzoomt, kan je zelfs de kopjes op het zeewater ontwaren.
Er loopt een grens door dit land, maar die zie je vanuit de hemel niet. Langs beide zijden van de demarcatielijn is de kleur van het water hetzelfde blauw en die van de aarde hetzelfde grijs. Aan de ene kant vallen vandaag bommen en baant een leger zich een weg door smalle straatjes. Het leger komt van de andere kant - ‘Operatie Gegoten Lood’, heet de actie in Gaza.

* * *

Ik trok het gordijn open om de thermometer te zien. De temperatuur was tot min vijftien gevallen. De hemel met fonkelende sterren bood vannacht geen enkele bescherming tegen de diepe koude. Gelukkig had ik die dag mijn levering van stookolie gekregen. Het gaf me een veilig gevoel toen ik ging slapen.
’s Ochtends merkte ik dat het toilet niet meer werkte – toevoerbuis bevroren. Met een haardroger en veel geduld kon ik het ijs doen smelten. Nooit zo genoten van het verlossende geluid van een doorspoelend toilet.

* * *

Vorige week kreeg ik een e-mailtje van Tzion uit Israël, met nieuwjaarswensen: ‘Wishing you happier holidays’. Die ‘happier’ was veelzeggend. Ik stuurde hem een antwoord waarin ik mijn zorgen uitdrukte over wat zich in Gaza afspeelde. Terwijl ik mijn berichtje schreef, kreeg ik een ingeving en stelde voor dat ik plaats voor hem zou maken in mijn column, zodat hij zijn eigen ideeën rond de kwestie in Gaza kon ontwikkelen.
Ik ken Tzion al meer dan twintig jaar, van toen hij nog een manneke van een jaar of vier was. Hij was onze buurjongen in Californië. Het klikte tussen ons en zijn familie. Tzion was wijzer dan zijn jaren en als kind al een begaafd kunstenaar. Nadat hij terug naar Israël verhuisd was, hoorde ik van zijn bezorgde moeder dat hij grote problemen had als dienstweigeraar en actief was in een organisatie die de dialoog tussen Israëli’s en Palestijnen levend probeerde te houden. Hij nam soms grote risico’s en kreeg veel kritiek.
Na mijn uitnodiging om iets voor deze column te doen, hoorde ik niets meer. De winternacht voelde nog kouder aan.

* * *

Ik vertelde aan de man van de mazout dat als zijn pomp aanstaat, ik het fluitje van de overloop zo moeilijk kan horen. Hij zei dat hij het ook zonder pomp kon doen: “Dat noemen wij ‘vrije val’.”

* * *

Ik kreeg ondertussen een mailtje van Dori, de moeder van Tzion. Zij werkt als psychologe in een crisiscentrum voor slachtoffers - in Ashkelon, de stad in Israël waar vele raketten van Hamas neervallen. Dori is al heel lang een trouwe vriendin. Maar vandaag ergerde mij haar verslag over de paniek en de trauma’s in het crisiscentrum – geen enkele verwijzing naar de ellende aan de andere kant van de grens, veroorzaakt door ‘Operatie Gegoten Lood’. Ik had geen zin om te reageren, om zo mijn ongenoegen te uiten. Door niets doen, iets doen...
Maar een vriendin die ik al zo lang ken, verdiende beter, bedacht ik even later. Ik besefte dat een discussie nu niets ging opleveren – die mensen zitten op dit ogenblik vast in een wereldbeeld beperkt door angst. Ik stuurde haar een kort berichtje. Ze bedankte me.

* * *

Nadat de mazoutman de uitdrukking ‘vrije val’ gebruikt had, bleef dat beeld me de hele week lang voor ogen. ‘Vrije val’, ik zag en hoorde het overal rond me. De sneeuw die in grote hopen uit de hemel was gevallen. Krantenkoppen over het massale droppen van bommen op Gaza. De woorden van de weerman in de krant: ‘Zodra de zon weer achter de horizon verdwijnt, gaan de temperaturen opnieuw in vrije val richting strenge vrieskou.’ De titel van een artikel over het verdwijnen van de LP: ‘Vinyl in vrije val’. Zelfs de losgekomen bladeren uit mijn oud exemplaar van de roman ‘Dode Zielen’ van Gogol, die om de haverklap uit de kaft vielen en vrij rondom me neerdwarrelden, waren ‘vrij gevallen’.
Was het omdat ik aandacht had voor het beeld van een ‘vrije val’ dat de talrijke verwijzingen me waren opgevallen, of ‘sneeuwde’ het deze week ook echt meer uitspraken over ‘vrije val’ dan gewoonlijk?

* * *

Van Tzion hoorde ik tot gisteren niets. Had ook hij de hoop voor een dialoog tussen Israël en Palestijnen opgegeven? Mijn humeur ging ook in vrije val. En het werd nog veel kouder.
Maar gisteren schreef Tzion me eindelijk terug. Hij was zeer enthousiast. Hij wil een mooie bijdrage voor m’n column maken, beloofde hij. Die oorlog in Gaza is een regelrechte ramp voor Israël, legde hij uit.

* * *

Ik stapte uit mijn auto met mijn boek in de hand en gleed bijna uit. De roman van Gogol verloor weer al zijn bladeren. ‘Dode zielen’. Ze dwarrelden rond me neer in de sneeuw. Op de radio hoorde ik even later dat er een kort bestand was uitgeroepen in het land achter de duinen, in Gaza en Ashkelon. Ik keek nog eens met ‘Google Earth’ vanuit de hemel op dat stukje aarde neer. Volgde met mijn ogen de straten en kruispunten: daar werkt Dori in haar crisiscentrum en daar werkt Tzion aan zijn bijdrage voor m’n column. Met een klik van de muis zat een seconde later hoger, in Limburg, en keek op mijn eigen wereld neer. Daar zitten mijn kinderen op school, en hier zit ik te schrijven...

* * *

Ook de volgende dag bleef de wereld wit. Zelfs in het duisterste van de nacht bleef hij wit. Het licht van de hemel lag verspreid over de aarde. Met sneeuwkristallen als de zaden van de hoop.

Good luck en tot ziens.

Dr. Frans BAERT