Graffiti

Paral•lel

Ik gaf de oude taxichauffeur ons adres. Ik schaamde me voor mijn gebrekkig Spaans. Hij glimlachte zijn gele tanden bloot. Even leek hij op mijn betreurde vriend Julius. Hij antwoordde ‘ógéej’. Het duurde een ogenblik vóór ik begreep dat hij net ‘oké’ had gezegd – zijn imitatie van de Amerikaanse uitspraak van het woord. Hij zou het nog vaak herhalen: ‘ógéej’.

* * *

Nog geen krokus in onze tuin in bloei en toch was het al krokusvakantie. Enkele groene scheuten misschien, maar dat telt niet.

* * *

Op de luchthaven van Barcelona zei m’n zoon plots: ‘Kijk daar papa, Concentra!’ Waar had hij het over? Hij wees naar de rug van een poetsvrouw. De naam ‘Concentra’ stond achter op haar hemdje geborduurd. Ik liep haar na en legde uit waarom ik een kiekje van de naam ‘Concentra’ op haar rug wilde nemen. Ze vond het geweldig en wees naar haar emmer en dweil en dan naar mij: “‘Jij dáár in Belgica bij Concentra, en ik hier!”

* * *

De oude taxichauffeur hield niet van stilte in zijn auto. Hij praatte de hele tijd. Dat ik in zeer pover Spaans antwoordde, vond hij geen probleem. Af en toe maakte hij de opmerking dat een woord dat ik gebruikte eigenlijk Italiaans of Frans was, maar dat hij het toch goed had verstaan. In feite sprak ik een soort Latijn, maar dat kreeg ik hem niet uitgelegd in dat Latijn van mij.
‘Julius’ werd er niet door ontmoedigd. Hij begon aan een nieuw verhaal: “In het Catalaans – de taal van Barcelona – zeggen ze ‘formatge’ voor ‘kaas’ (uitspraak ‘formatsj’); in het Frans ‘fromage’; in het Italiaans ‘formaggio’ en in het Castilliaans (Spaans) ‘queso’.” Ik knikte. Strategisch pauzeerde hij nu even voor hij me de ‘punchline’ verklapte: “En in het Hollands is dat... ‘káááás’!” Hij vond zijn eigen grap geweldig. Weer de gele tanden bloot. Julius... Zijn blik ging plots naar iets in het verkeer, dan terug naar mij. “Ogéej,” zei hij, om me gerust te stellen.

* * *

De metrotrein stopte in een station dat ‘Paral•lel’ heette, met een wat vreemde punt in het midden van het woord. Iets Catalaans, vermoedde ik. In Barcelona is iedereen bereid je in het Spaans te helpen, maar Catalaans is de voertaal. Dat de ene taal ‘Catalaans’ heet en de andere ‘Castilliaans’ kan verwarring scheppen.
Het viel me op hoeveel mensen in Barcelona nu Engels verstaan in vergelijking met toen ik hier tien jaar geleden was.
Catalaans, de moedertaal van tien miljoen mensen in het noordoosten van Spanje, op de Balearen, Andorra en merkwaardig genoeg ook in de stad Alghero, op Sardinië, in Italië. Catalaans lijkt soms wat op Frans - ‘mercès’ voor ‘dank u’ en ‘si es plau’ (zoals ‘s’il vous plait’) in plaats van het Spaanse ‘por favor’.

* * *

In het muziekwinkeltje op de Ramblas - ‘Casa Beethoven’ - praatte ik met de eigenaar van de zaak. Hij sprak goed Engels, maar toch had ik niet de indruk dat hij me echt begreep. Ik vertelde hem dat ik tien jaar geleden in zijn zaak was en toen een pianopartituur van Bach had gekocht. Hij reageerde niet. Ik vertelde hem dat ik een souvenir voor mijn pianolerares zocht, en dat zij zielsveel van Mozart houdt. Hij doodernstig: “Mozart is gestorven, weet u.” Ik begon wat te lachen, dacht dat hij een grapje maakte. Maar zijn blik bleef op serieus. We stonden bij elkaar, maar praatten naast mekaar. Paral•lel.
Ik keek nog even in zijn boekenkast. Er stond een interessant werk over Bach en over contrapunt, de kunst van het naast elkaar plaatsen van noten - ‘punt tegen punt’. Spijtig genoeg in het Catalaans... of Castilliaans.

* * *

Ik zocht thuis op het internet naar de betekenis van zo’n punt tussen twee letters ‘l’. In het Catalaans heet dat een ‘punt volat’ (een vliegend punt). De technische naam is ‘interpunct’, nog iets anders dan ‘contrapunt’. Soms wordt een interpunct vervangen door een koppelteken of een gewone punt, als een vliegend puntteken niet ter beschikking is. Het teken dient om duidelijk te maken dat de dubbele ‘l’ niet als één klank uitgesproken wordt, maar dat elke ‘l’ apart bij een andere lettergreep hoort.
In het metrostation zag ik ‘Paral•lel’, op de bus ‘Paral.lel’ en op mijn kaart ‘‘Paral-lel’. Vormen die langs elkaar mogen leven en bestaan. Paral•lel.

* * *

We zochten de weg naar de 'Mansana de la Discòrdia', van Gaudi. Ik vroeg de weg. De man draaide mijn kaart tweemaal om en wist het toen ook niet meer. Een mevrouw hield de kaart ook ondersteboven – iets typisch voor Barcelona? Zij dacht dat we er vlakbij stonden. Maar waar was het dan? Ik zag een postbode, die móest het weten. “Mansana de la Discòrdia,” herhaalde hij en dacht na: “Hier links, dan rechts, andere kant van de straat terug rechts en daar... daar zal u het postkantoor vinden.” Het postkantoor?

* * *

In de buurt van Gaudi’s ‘Sagrada Família’ kocht ik in een boekenzaak een Engelse vertaling van Borges’ ‘Ficciones’. Het nieuws van die ochtend dat Mozart gestorven was en de onmogelijkheid om de 'Mansana de la Discòrdia' te vinden terwijl we er volgens de kaart vlakbij stonden, gaf me het gevoel dat we ons in een soort parallelle wereld bevonden. Wie beter dan Borges om ons door dit labyrint te helpen?

* * *

Ik zou ‘Julius’ nog vier keer zijn kaasverhaal horen vertellen vóór we uit zijn taxi stapten. Het paste helemaal bij het ‘parallele•wereld•gevoel’ van onze dag: “‘Formatge’, ‘fromage’, ‘formaggio’, ‘queso’ en... ‘Káááás’!” Gele tanden. Lachen! Julius kon ons niet tot aan ons hotel brengen, er was een betoging. Massa’s volk. Straten versperd. Politie. Bommetjes. Rook. Ik schoot kiekjes van het tumult. M’n vrouw en kinderen waren bang. De betogers liepen aan de ene kant van de straat, wij aan de andere. Waar betoogden ze eigenlijk tegen? Niemand kon het mij uitleggen. Naast mekaar. Paral•lel... ‘Ogéej’?

 Good luck en tot ziens.

Zed

Ik kan het boek niet wegleggen. Het is al een stuk in de nacht. Wat een ontdekking. Het verhaal gaat over een zoektocht naar een Duitse schrijver met de onwaarschijnlijke naam Benno von Archimboldi. Het boek is een soort detective waar niet naar moordenaars of skeletten, maar naar een auteur gezocht wordt.

Het is al twee uur, op de radio hoor ik het laatste nieuwsbericht van de nacht. M’n oude vriend Rik Tyrions - we studeerden samen in Leuven - vertelt wat er die dag in de wereld gebeurd is. Hoe zou het met Rik gaan? Hij weidt wat uit over een ontdekking van een mammoet in Los Angeles. In een teerput is woensdag een volledig skelet gevonden. Het kreeg de bijnaam ‘Zed’, kort voor ‘Zedekiah’. Korte namen lijken in trek voor prehistorische beesten – in Maastricht hebben ze een ‘Bèr’, een mosasaurus.

Ik ken die teerputten van L.A. – de ‘La Brea Tarpits’. Met de skeletten van honderden prehistorische dieren uit die putten hebben ze een heel museum gevuld. Twee jaar geleden stond ik met mijn zonen naar de oliepap van ‘teerput nr. 91’ te kijken – af en toe kwam er wat gas opborrelen. Ploep, ploep. Veertigduizend jaar oude lucht. In het Page Museum schoot ik een kiekje van het laboratorium waar Zed ook zal schoongemaakt worden.

Ontdekkingen in de nacht – een boek over Archimboldi en de mammoet die door een teerput werd opgehoest.

* * *

Afgelopen herfst liep ik met de zonen door de turbinehal van het Tate Modern Museum in Londen. Rondom ons stonden honderden gele en blauwe stapelbedden. Op sommige bedden lagen boeken waar je als bezoeker in mocht lezen. Ik herkende Sebalds ‘Luftkrieg und Literatur’, een tekst waar ik het enkele jaren geleden in deze column nog over had. Een ander werk was een roman met de intrigerende titel ‘2666’, van ene Roberto Bolaño. Speelt zich misschien af in de toekomst, in het jaar 2666, vroeg ik me af. Ik was nieuwsgierig. De tekst was in het Spaans, ik kon er niet veel van maken. Ik nam een kiekje van het boek.

Toen ik thuis kwam, stuurde ik een mailtje naar vriend Marcel, of hij al van die Bolaño gehoord had? Marcel antwoordde: ‘Lang geleden al zijn er dingen van hem in het Nederlands vertaald. Sloeg niet aan. Hoop dat 's mans romantische levenswijze niet in de weg zit. Ben wat wantrouwig geworden. Maar blijf wel nieuwsgierig.’

Ik bestelde het boek. Enkele dagen later arriveerde het in een kartonnen doos uit Amerika – in Europa was het toen nog niet verkrijgbaar. Ik bladerde er wat in. Bijna negenhonderd bladzijden kleingedrukt. Ik probeerde een vijftal bladzijden maar kon me niet in het verhaal vastbijten – iets over academici op zoek naar een auteur... Leek me saai. Ik had spijt dat ik het boek gekocht had.

* * *

En heb je jezelf al gevraagd of jouw hand een hand is, vroeg de stem. Dat heb ik mezelf al gevraagd zei Amalfitano. (Uit: ‘2666’)

* * *

Roberto Bolaño(1953-2003) werd in Chile geboren. Zijn vader was bokser en vrachtwagenchauffeur, moeder lerares. Het gezin verhuisde in 1968 naar Mexico City. Bolaño werd journalist en was ook politiek actief als trotskist. In 1973 reisde hij terug naar Chile om te helpen bij de revolutie van Allende. Hij werd gearresteerd en na acht dagen bevrijd door vrienden die hij nog kende van de middelbare school en die toevallig ook in zijn gevangenis als cipier werkten.

Bolaño doolde daarna rond, leefde in Mexico, El Salvador, Frankrijk, Spanje en Chili. Hij schreef gedichten en stond bekend als een literair ‘enfant terrible’.
In 1977 trouwde hij met een Spaanse, werd vader en vestigde zich in de streek van Barcelona. Hij werkte als bordenwasser, campingbewaker, vuilnisman en loopjongen. Hij schreef nu ook romans, maar was te rebels om in literaire kringen geaccepteerd te worden.

Hij stierf in 2003. ‘2666’ was bijna af. Zes weken voor zijn dood riepen een aantal schrijvers uit Zuid-Amerika hem uit tot de belangrijkste auteur van hun generatie. Hij zou het amusant gevonden hebben als hij wist dat hij na zijn dood zo geapprecieerd zou worden, merkte een recensent van de New York Times op.

* * *

Ballingschap is een natuurlijke beweging, een manier om aan je lot te ontsnappen. (Uit: ‘2666’)

* * *

Ik begon opnieuw aan ‘2666’ na een boekbespreking van iemand die het werk al twee keer gelezen had en er blijkbaar niet genoeg van kon krijgen. Dat was in dezelfde week dat de Californische teerputten hun mammoet hadden uitgespuwd. Een opzienbarende ontdekking. Ook zo het boek.

Bolaño is een geweldige verteller. ‘2666’ leest gemakkelijk en is tegelijk ook complex en spannend. Tegelijk detective en filosofische tekst. Tegelijk politiek manifest en poëzie. Op elke bladzijde onderstreep ik wel iets dat ik niet wil vergeten. Het verhaal speelt zich af in de oude en nieuwe wereld. Er staan prachtige parabels en dromen in. ‘2666’, een roman te rijk om vandaag al samen te vatten. Bolaño, een auteur te boeiend om snel een oordeel over te vellen.

* * *

Hij zat op zijn hotelbed en voor een fractie van een seconde trokken de schaduwen zich terug en ontwaarde hij een korte glimp van de werkelijkheid. Hij voelde zich duizelig en sloot de ogen. Zonder het te beseffen viel hij in slaap. (Uit: ‘2666’)

* * *

Ironisch dat tijdens de week waarin we Darwin herdenken, in de VS - het land van de ‘creationisten’- een mammoetskelet wordt ontdekt dat veertigduizend jaar oud is. Het creationisme gelooft namelijk dat God pas tienduizend jaar geleden de wereld heeft geschapen. Geen toeval wellicht dat de wetenschappers hun mammoet naar de rebelse koning Zedekiah uit het Oude Testament genoemd hebben.

Darwin en Genesis, verhalen over het auteurschap van de wereld. ‘2666’, verhaal over een zoektocht naar de auteur van een wereld van de verbeelding. Is er een verschil? ‘Heb je jezelf al gevraagd of jouw hand een hand is, vroeg de stem.’

Good luck en tot ziens

Winterslaap

Beetje vreemde ervaring woensdag toen ik m’n krant begon te lezen. De stukjes met reacties van mensen in Amerika over hun nieuwe president trokken mijn aandacht. Leefde dat nieuwsitem nog altijd? Zelfs het hoofdartikel ging over de nieuwe bewoner van het Witte Huis. Ik was niet meer mee. Pas toen ik de ingeving kreeg om de datum van m’n dagblad na te kijken, snapte ik het. Hoe was een drie weken oude krant bovenop mijn stapel leesvoer terechtgekomen?

* * *

Onlangs hoorde ik hoe - tot in het midden van de negentiende eeuw - boeren in landelijke gebieden van Frankrijk een soort winterslaap hielden. Maandenlang kwamen ze nauwelijks buiten, bleven in hun bed behalve om een stuk brood te eten of iets te drinken. Pas als het warmer werd en er weer werk aan de winkel was, hernam zich het normale ritme van werken en slapen. In 2009 lijkt ons dat een geweldig tijdverlies, zo’n winterslaap.
Iemand uit Estland aan wie ik dit vertelde, herkende het fenomeen dadelijk – ’s winters zijn in haar stadje de straten nog altijd leeg en doden de mensen de tijd door in bed te liggen wachten op de lente.
Eeuwenlang bestond deze vorm van menselijke hibernatie. In welke mate maakt zo’n fenomeen dan deel uit van de psyche? Beantwoordt het aan een behoefte die misschien nog altijd bestaat? Door de hele winter voort te werken en te doen alsof de elementen ons niet kunnen deren, zijn we vandaag het contact met een eeuwenoud ritme verloren.

* * *

Het ging rond, de griep. Maar dat ikzelf ook door het virus zou gevonden worden, had ik niet zien aankomen. Zelden zo ziek geweest. Ik dacht dat ik op een dag of drie, vier – zoals dat in het verleden het geval was – weer de oude kon zijn, maar dat was deze keer niet het geval.
Ziek zijn vind ik minder erg als ik kan lezen, maar door deze griep waren mijn ogen verzwakt en kon ik alleen met de grootste moeite woorden ontwaren. Onbegonnen werk. Mijn zonen maakten de brievenbus voor me leeg. Rekeningen, kranten en oud papier, het kwam allemaal op één hoop terecht.
Ik sliep ’s nachts, ’s ochtends en ’s namiddags. Zoals een baby’tje. M’n vrouw kwam af en toe langs met mijn medicijnen en soms ook met een toastje of een glas water. Het leek me allemaal de normaalste zaak – ik leefde in een soort droomwereld, was niet helemaal op dit ondermaanse aanwezig, wachtte gewoon af wat komen moest. Zoals een baby’tje.
Pas toen ik me een beetje beter begon te voelen, drong het tot me door in welke mate ik in een infantiliseringsproces terechtgekomen was, en begon ik me te verzetten. Gisteren heb ik voor het eerst weer gewone kleren aangetrokken, maar voor mijn pianoles met Mieke was ik nog niet gezond genoeg. Vandaag zat ik al mee aan tafel en morgen - als het weer een beetje meevalt – zet ik een stapje buiten.
Willens nillens heb ik mijn winterslaap dus gehad. Tijd om na te denken, over het afgelopen jaar en over wat komen gaat.

* * *

Ik ben weer bij met mijn lectuur van de kranten van de afgelopen weken. Ik las bijvoorbeeld dat Delhaize en Unilever in een soort commerciële oorlog verwikkeld zijn. U ziet, ik ben op de hoogte! Stel ik me de vraag hoe erg het voor een klant van Delhaize is nu de Zwanworstjes van de schappen verdwenen zijn.

* * *

Gedeelde smart is halve smart wordt wel eens gezegd. Maar toen mijn vrouw maandag ook ziek werd, leek de smart eerder verdubbeld te zijn. Gaan winkelen, koken of helpen bij het huiswerk van de kinderen, het zat er niet meer in voor ons beiden.
De zonen stelden me gerust – “Wij kunnen het ook zonder jullie redden, papa!” In andere omstandigheden zou die opmerking me verontrust hebben, maar nu was ik eerder opgelucht. Ik maakte een boodschappenlijstje – twee flessen melk, een brood, bananen, appels en iets dat ze zelf mochten kiezen als beleg voor de boterham.
Ik zag ze door de straat lopen met hun grote winkelzakken – de één een kop kleiner dan de ander. Het pakte me. Pas na een uur waren ze terug. Waarom duurde dat zo lang? Alles zat in de zakken. Zij wat trots. Ze hadden hard moeten zoeken, legden ze uit. Dat ze voor het beleg van hun boterham precies dezelfde Hollandse kaas hadden gekozen die al in de ijskast lag, vonden ze helemaal normaal.

* * *

Een door griep opgelegde winterslaap geeft je de kans om intiem kennis te maken met het ritme van je huis en van de andere huisbewoners. Je hebt 24 uur op 24 de tijd om het allemaal zonder onderbreking te volgen. Leerrijk. Zo had ik bijvoorbeeld vroeger nooit gemerkt hoe onze hond zich verbonden kan voelen met haar zieke baasje. Normaal kan je Noola altijd op haar vaste stekken vinden - tussen de voordeur en de trap, langs de keukendeur of onder de televisie. Maar nu kwam ze – overal waar ik was - vlak bij me liggen. Het ontroerde me. Onze hond woont al bijna zeven jaar onder ons dak, maar nu pas begreep ik hoe zij zichzelf in ons gezin wil nuttig maken. Niet alleen slapen, eten, slapen, maar af en toe ook op een vreemdeling blaffen om ons te beschermen en het baasje troosten als hij zich niet lekker voelt. Als ik niet ziek was geworden had ik het niet geweten.
Als ik niet ziek was geworden, had ik ook niet geweten hoe zelfstandig mijn zonen nu al zijn - boodschappen doen, potje koken, huiswerk zelf maken. Fluitje van een cent. Misschien dat ik volgende winter dat allemaal kan leren door op eigen initiatief een paar dagen binnen te blijven of in bed te kruipen, zonder daartoe door ziekte gedwongen te worden.
In 2009 lijkt ons dat een geweldig tijdverlies, zo’n winterslaap. Ten onrechte.

Good luck en tot ziens.